"Over smaken valt niet te twisten."
Het is een uitspraak die ik vaak hoor tijdens gesprekken over kunst. Ze is niet helemaal onwaar, maar vaak beëindigt ze precies het gesprek dat eigenlijk nog moet beginnen. Natuurlijk is smaak persoonlijk. Iedereen wordt door andere beelden geraakt. Maar misschien is smaak niet het einde van een gesprek, maar juist het begin ervan. Wanneer iemand zegt: "Dit vind ik mooi," ben ik eigenlijk nieuwsgieriger naar een andere vraag: Waarom raakt dit werk je? Of misschien nog interessanter: Waarom doet het je helemaal niets?
Ik denk dat we vandaag schoonheid en betekenis te gemakkelijk met elkaar verwarren. Een schilderij kan ongemakkelijk zijn, verwarren of zelfs irriteren, en toch een diepe indruk nalaten. Omgekeerd kan iets onmiddellijk mooi lijken en na een week volledig uit je geheugen verdwenen zijn. Daarom geloof ik dat kunst niet in de eerste plaats over smaak gaat, maar over ervaring.
Een kunstwerk vraagt soms hetzelfde als een goed boek, een muziekstuk of een vriendschap. Niet alles wat waardevol is, openbaart zich onmiddellijk. Sommige boeken worden pas belangrijk nadat je ze een tweede keer leest. Sommige muziek begrijp je pas nadat je er meerdere keren naar hebt geluisterd. Waarom zouden we van een schilderij verwachten dat het ons onmiddellijk moet overtuigen?
Misschien komt die verwachting voort uit een wereld waarin beelden ontworpen zijn om onmiddellijk effect te hebben: reclame, sociale media en entertainment strijden voortdurend om onze aandacht. Voor mij hoeft kunst die logica niet te volgen. Zij mag traag zijn. Zij mag weerstand bieden.
Bij Caprice willen we daarom geen galerij zijn die vertelt wat je mooi moet vinden. We willen een plek zijn waar kijken opnieuw een oefening wordt. Niet: "Wat is dit?" maar: "Wat gebeurt er met mij terwijl ik kijk?" Dat is een heel andere vraag. Ze vraagt tijd, aandacht en de bereidheid om een oordeel soms even uit te stellen.
Misschien begint kunst precies daar waar smaak ophoudt. Waar een schilderij niet langer alleen een voorkeur bevestigt, maar iets in beweging zet. Waar het ons uitnodigt om niet alleen anders naar een kunstwerk te kijken, maar ook anders naar onszelf en naar de wereld.
Dat is de ruimte die ik met Galerij Caprice wil openen.
Onlangs had ik in de galerij een boeiend gesprek over detectiesystemen, gezichtsherkenning en artificiële intelligentie. We spraken over camera's die emoties proberen te herkennen, algoritmen die het gedrag voorspellen en systemen die steeds beter lijken te begrijpen wie wij zijn.
Tijdens dat gesprek kwam de vraag in me op: wat gebeurt er met onze manier van kijken wanneer bijvoorbeeld een interface steeds vaker tussen ons en de wereld komt te staan?
Het liet me ook denken aan de film ‘Blow-Up’ van Antonioni uit 1966. In deze film probeert een fotograaf via steeds grotere vergrotingen dichter bij de werkelijkheid te komen. Maar hoe dichter hij het beeld onderzoekt, hoe meer het uiteenvalt in korrel en onzekerheid.
De technologie belooft meer zichtbaarheid maar plaatst zich tegelijkertijd tussen hem en datgene wat hij probeert te begrijpen. Meer kunnen zien betekent blijkbaar niet noodzakelijk beter kunnen waarnemen.
Dit is een kort fragment waar de fotograaf in de film probeert te begrijpen wat hij gezien heeft. Hoe nauwkeuriger hij probeert te zien, hoe raadselachtiger het beeld wordt..
https://www.youtube.com/watch?v=tapbpd5uZ5g
Onze waarneming is altijd gekleurd geweest door cultuur, taal, herinneringen en techniek. Maar vandaag komt er een nieuwe laag tussen ons en de wereld bij: digitale systemen die niet alleen registreren wat zichtbaar is, maar het ook classificeren, interpreteren en vertalen naar data.
Zo wordt een gezicht een dataset. Een lichaam wordt een bewegingsprofiel. Een wandeling wordt een set van locatiegegevens. Een voorkeur wordt vertaald in een algoritme.Langzaam verschuift de grens van wat wij als menselijke ervaring beschouwen. Misschien is die grens nooit absoluut geweest. Religie, opvoeding, taal en cultuur hebben ons altijd doorheen de geschiedenis gevormd. Maar vandaag lijken digitale systemen zich steeds dichter op onze huid te bevinden. Ze kennen onze gewoonten, onthouden onze voorkeuren en anticiperen op gedrag nog vóór wij ons daarvan bewust zijn. Door voortdurende optimalisatie van ons gedrag en gewoonten wordt de interface steeds meer een verlengstuk van onze waarneming. Dit raakt aan een van de belangrijke punten die ik in mijn schilderkunst stel: wat blijft er van onze ontvankelijkheid over wanneer wij onszelf steeds vaker leren kennen via systemen die ons voortdurend spiegelen?
In mijn schilderijen probeer ik net ruimte te maken waarin kijken opnieuw een ontmoeting kan worden en niet alleen herkenning. Waar een gezicht niet onmiddellijk een identiteit is. Waar een landschap niet onmiddellijk informatie wordt. Waar betekenis nog niet volledig vastligt.
In de film Blow-Up kijkt de fotograaf aanvankelijk naar de werkelijkheid. Daarna kijkt hij naar de foto om te ontdekken wat er in de werkelijkheid gebeurd is. Vandaag gaan we nog een stap verder: het digitale beeld wordt door systemen voor ons gelezen. De machine herkent een gezicht, markeert een object, classificeert gedrag en produceert daaruit betekenis.
Wat betekent het eigenlijk nog om mens te zijn wanneer onze manier van waarnemen voortdurend mee wordt gevormd door de systemen waarmee wij leven?
Vaak begin ik heel associatief aan een schilderij. Een kleur roept spontaan een andere kleur op, een lijn verandert de ruimte, een vorm verschijnt en verdwijnt weer tijdens het schilderproces. Pas achteraf merk ik dat het schilderij mij ergens naartoe heeft gebracht.
Tijdens dat proces ervaar ik soms een merkwaardige verschuiving. Het onderscheid tussen binnen en buiten wordt minder belangrijk. Herinneringen, indrukken, landschappen en gevoelens lijken zich met elkaar te vermengen. Ik schilder geen boom, geen vaas of een landschap. Ik schilder een ervaring waarin die grenzen langzaam oplossen. Waar er nog sporen overblijven.
Als men zich in de kunst verdiept ontdek je dat verschillende tradities woorden hebben voor iets wat ik intuïtief al tijdens het schilderen had ervaren. Het boeddhisme bijvoorbeeld spreekt over het loslaten van het vaste zelf. Filosofen schrijven over de waarneming, de schoonheid en het sublieme. En onze digitale cultuur laat zien hoe gemakkelijk onze aandacht voortdurend wordt gevormd door beelden en verwachtingen. Er is veel literatuur over deze onderwerpen geschreven.
Mijn schilderijen proberen echter die werelden niet te verklaren. Of er een illustratie van te zijn.
Ze brengen ze min of meer samen in één ruimte. Meestal gaat er een waarneming aan vooraf, een zekere activiteit van bewustwording van een toestand. Dat verschuift vaak naar ontvankelijk worden voor hetgeen zich aandient, of het nu een persoon of een landschap is. Het is vooral een houding waar je niet probeert te (be-)grijpen, te beheersen of te verklaren maar openstaat voor hetgeen zich aandient. Het is geen vlucht uit de werkelijkheid maar een toestand waarin de werkelijkheid opnieuw raadselachtig mag worden.
Ik merk ook dat ik tijdens het schilderen steeds minder geïnteresseerd ben in wat een vorm voorstelt. Vroeger zocht ik nog naar een zekere herkenning. Vandaag zoek ik eerder naar het moment waarop herkenning begint te verschuiven. Een vorm is nog aanwezig, maar ligt niet langer volledig vast. Voor mij is dat geen abstractie, maar een andere manier van kijken en aanwezig zijn. Er ontstaat ruimte voor wat zich nog niet laat benoemen.
Voor mij ligt de kracht van schilderkunst in haar meerlagigheid. Een schilderij draagt sporen van een innerlijke houding, van de wereld waarin we leven én van een open ruimte waarin verwondering kan ontstaan. Juist in die ontmoeting tussen het persoonlijke, het maatschappelijke en het ongrijpbare ontstaat wat ik de ‘Wakkere Droom’ ben gaan noemen.
Een droom kan ons de hele dag achtervolgen zonder dat we hem kunnen uitleggen. Een onverwachte kleur in een landschap kan ons plots ontroeren. Soms voelen we dat iets betekenisvol is, terwijl woorden tekortschieten. Misschien herkennen we niet de betekenis van een beeld. Misschien herkennen we een bepaalde aanwezigheid. Dat is een gedachte die me al jaren bezighoudt. Ik probeer geen mysterie te schilderen. Ik probeer een ruimte te maken waarin het mysterie zich kan aandienen.
Zoals een componist niet de stilte componeert, maar muziek schrijft waarin stilte hoorbaar wordt. Zoals een tuinarchitect niet de wind ontwerpt, maar een tuin waarin de wind voelbaar wordt. Zo zie ik ook mijn schilderijen. Niet als antwoorden. Maar als voorwaarden voor een ontmoeting. Daarom blijven vormen in mijn werk vaak onvolledig. Ze lijken zich nog te vormen. Niet om geheimzinnig te zijn, maar omdat een volledig verklaard beeld vaak ophoudt vragen te stellen.
Soms is juist het kwetsbare spoor het meest aanwezig. Niet omdat het alles toont. Maar omdat het niets afsluit. Het laat ruimte.
Misschien is dat ook de reden waarom sommige beelden ons blijven achtervolgen. Ze vertellen geen verhaal.
Ze leggen niets uit. En toch gebeurt er iets.
Ik moet vaak denken aan de filmbeelden van Andrei Tarkovsky. Er gebeurt ogenschijnlijk heel weinig: wind door het gras,
regen op een raam, water dat langzaam stroomt.
Toch lijkt elk beeld een onverwachte intensiteit te bezitten. Niet door de actie. Maar door de aanwezigheid.
https://www.youtube.com/watch?v=2IQH1ygaFcg
Dat is wat ik de ziel van een beeld noem: niet iets wat je kunt aanwijzen of definiëren.
Maar iets wat zich langzaam laat ervaren.
Een ander voorbeeld is Bill Viola’s video ‘the reflecting Pool’:
https://www.youtube.com/watch?v=GHdX7sApIMc
Daarom geloof ik dat sommige schilderijen tijd nodig hebben.
Een eerste indruk vertelt vaak iets over onze verwachtingen, onze herinneringen en onze voorkeuren.
Maar tijd vertelt iets over het kunstwerk. Opent een ruimte. In die zin wordt de stilte een afwezigheid van een oordeel en kan er een onverwachte vorm ontstaan.
Pas daarna begint misschien de ontmoeting die we met een werk zelf hebben. En misschien gebeurt op dat moment iets merkwaardigs. We kijken niet langer alleen naar het schilderij. Het schilderij verandert ook iets in de manier waarop wij kijken.
In die zin begint een schilderij of kunstwerk terug te kijken. Je zou kunnen zeggen dat een schilderij als het ware terugkijkt wanner het niet langer een beeld of object is maar een plaats wordt waar we onszelf en de wereld opnieuw ontmoeten. Niet met ogen. Maar met aandacht.
Soms vragen mensen mij wat mijn schilderijen precies voorstellen. Die vraag begrijp ik.
We zijn gewend geraakt om beelden te lezen alsof ze een boodschap moeten overbrengen of een gebeurtenis moeten afbeelden. We zoeken naar herkenning, naar een verhaal, naar een betekenis die zich onmiddellijk laat verklaren.
Maar misschien hoeft een schilderij niet altijd iets voor te stellen. Misschien kan het ook een manier van kijken onderzoeken. Dat is waar mijn werk begint.
Ik ben minder geïnteresseerd in het object dan in de ervaring waardoor een object verschijnt. Minder in de figuur dan in de ruimte waarin een figuur zichtbaar wordt. Minder in de vorm dan in datgene wat zich achter de vorm blijft bewegen. Voor mij betekent dat niet dat de vorm onbelangrijk is. Integendeel. De vorm is noodzakelijk. Maar zij is niet het eindpunt.
Vandaag leven we in een wereld waarin steeds meer vormen geproduceerd worden: beelden, data, profielen, algoritmen, classificaties.. Ze helpen ons oriënteren, maar ze vormen ook ongemerkt de manier waarop wij kijken. Iemand die onderzoekt hoe de wereld door een AI-machine gezien wordt en onze blik mee vormgeeft is de kunstenaar Trevor Paglen. Het doet me nadenken over wat er gebeurt met de mens wanneer detectiesystemen langzaam de plaats innemen van onze waarneming."
https://www.youtube.com/watch?v=HEI8cuGKiNk
Ik wil die systemen niet illustreren. Ik wil de toestand voelbaar maken waarin zij werkzaam zijn. Daarom worden mijn schilderijen 'stiller'. Niet omdat ze minder willen zeggen. Maar omdat ze de snelheid van onze aandacht willen onderbreken.
Ik geloof dat stilte geen afwezigheid is. Stilte is een vorm van aandacht. Ze nodigt ons uit om langer te blijven kijken. Niet om sneller te begrijpen, maar om gevoeliger te worden.
Misschien is dat vandaag een vorm van verzet. Niet een luid protest.
Maar een stille weigering om alles onmiddellijk te consumeren, te benoemen of te classificeren.
Daarom zie ik schoonheid ook niet als versiering. Schoonheid is voor mij een vorm van bewustzijn.
Een schilderij hoeft de wereld niet uit te leggen. Het kan ons wel opnieuw leren kijken.
Misschien begint vrijheid precies daar. In de mogelijkheid om onze aandacht terug te winnen.
Een gedachte uit het taoïsme blijft mij achtervolgen: "Leer de vorm, maar zoek het vormloze."
Voor mij beschrijft die zin iets wezenlijks over schilderkunst.
We leven in een tijd waarin steeds meer aspecten van het leven zichtbaar,...
De wakkere droom is geen droom. Ze begint wanneer het vertrouwde zijn vanzelfsprekendheid verliest. Wanneer iets niet langer volledig klopt. Wanneer een beeld begint te barsten.
Elke tijd draagt zijn eigen pijnpunten. Elke tijd creëert...
Misschien omdat het leven zich nooit volledig laat begrijpen. Er blijft altijd iets wat zich onttrekt aan woorden, begrippen en verklaringen. Toch voelen we dat het bestaat. Soms treft het ons onverwacht: in een beeld, een landschap, een...
Ik voel me niet werkelijk aanwezig wanneer ik meer informatie verzamel. Ook niet wanneer ik alles begrijp.
De momenten waarop ik me het meest aanwezig voel, zijn vaak onverwacht. Wanneer ik voetstappen hoor van een onbekende...
Wanneer we een gezicht zien, denken we vaak dat we naar iemands identiteit kijken. Alsof een gezicht uitdrukking geeft aan een innerlijk, onveranderlijk zelf. Waarschijnlijk is het tegenovergestelde waar. Een gezicht is niet de plaats...
Soms vragen mensen mij wat mijn schilderijen precies voorstellen. Die vraag begrijp ik.
We zijn gewend geraakt om beelden te lezen alsof ze een boodschap moeten overbrengen of een gebeurtenis moeten afbeelden. We zoeken naar herkenning, naar...